بزرگ باشد و اين هم پس از مردن معلوم مىشود . چه بسا كسى كه در حال حاضر كافى است و سپس به سبب خروج از كفر در حال تقرّب به خدا مىميرد ، و بسا كسى كه در حال مسلمان است و به سبب بدى عاقبت به هنگام مردن حالش دگرگون مىشود و شقى مىميرد ؛ و هرگاه دانست كه كبر مهلك و ريشهء آن حماقت است بايد با در پيش گرفتن روش متواضعان براى درمان آن و زدودن آن از خويش بينديشد . هرگاه شهوت طعام و حرص به آن را در خود بيابد فكر كند كه اين صفت خوى بهايم است چه اگر در شهوت طعام و جماع كمالى وجود داشت مانند صفت علم و قدرت از صفات خداوند و فرشتگان به شمار مىآمد ، و چون اين دو شهوت از صفات بهايم است هرگاه حرص به آنها بر او غلبه يابد به بهايم شبيه‌تر و از مشابهت به فرشتگان مقرّب دور تر است . همچنين به هنگام خشم اين معنا را به نفس خويش بفهماند و در راه درمان آن چاره انديشى كند . ما همهء اين مسايل را در اين كتابها ذكر كرده‌ايم و كسى كه بخواهد راه تفكّر برايش هموار شود ناگزير بايد آنچه را در اين كتابهاست به دست آورد . نوع چهارم - عبارت از منجيات است مانند توبه ، پشيمانى از گناه ، صبر بر بلا ، شكر نعمتها ، خوف و رجاء ، زهد در دنيا ، صدق و اخلاص در طاعت ، دوست داشتن خداوند و تعظيم او و راضى بودن به افعال او و شوق به او و خشوع و فروتنى براى او . ما همهء اينها و اسباب و علامات آنها را در همين بخش منجيات ذكر كرده‌ايم . لذا بنده بايد در هر شبانه روز در دل خود بينديشد كه از اين صفاتى كه مايهء تقرّب به خداست كدام را فاقد است و هرگاه چيزى از آنها را در خود نيابد بداند كه آنها حالاتى هستند كه ثمرهء علوم‌اند و علوم ثمرهء افكار است . بنابراين هرگاه بخواهد حال توبه و پشيمانى پيدا كند نخست بايد گناهانش را بررسى كند و در آنها بينديشد و آنها را در نفس خود گرد آورد و در دلش بزرگ بشمارد سپس به وعيدها و تهديدهايى كه در مورد اين گناهان در شرع وارد شده است فكر كند و به خود بفهماند كه خود را در معرض خشم خداوند قرار داده است تا به اين وسيله حالت پشيمانى در او پديد آيد . و اگر بخواهد حالت شكر در دلش برانگيخته شود به نعمتهايى كه خداوند به او ارزانى داشته و نيكيهايى كه به او كرده و پرده زيبايى كه بر اعمال او كشيده است بنگرد ؛ ما بعضى از آنها را در كتاب شكر شرح داده‌ايم كه بايد آنها را بخواند . و اگر بخواهد حالت محبّت و شوق در او پديد آيد در جلال و جمال و عظمت و كبريايى خداوند بينديشد ، بدين گونه كه در عجايب حكمت و بدايع صنع او بنگرد ؛ و در بخش دوم از كتاب فكر اندكى بدينها اشاره خواهيم كرد . و اگر بخواهد حالت خوف در او برانگيخته شود بايد به گناهان